آکنه و جوش چیست؟ علت ایجاد، انواع و ترکیبات مؤثر برای درمان

آکنه و جوش یکی از شایع‌ترین مشکلات پوستی در جهان است؛ مشکلی که اگرچه بیشتر در دوران نوجوانی دیده می‌شود، اما می‌تواند تا بزرگسالی ادامه پیدا کند یا حتی برای نخستین بار در بزرگسالی ظاهر شود.

آکنه فقط به دلیل «کثیف بودن پوست» یا «چرب شدن صورت» ایجاد نمی‌شود. این بیماری نتیجه مجموعه‌ای از تغییرات در واحد پیلوسباسه (Pilosebaceous unit؛ مجموعه فولیکول مو و غده چربی مرتبط با آن) است که در آن تولید سبوم، نحوه ریزش سلول‌های پوست، میکروبیوم پوست و واکنش التهابی بدن همگی نقش دارند.

خبر خوب این است که امروزه ترکیبات مؤثر مختلفی برای کنترل آکنه وجود دارد؛ از بنزوئیل پراکسید و رتینوئیدهای موضعی گرفته تا اسید سالیسیلیک و آزلائیک اسید. انتخاب ماده مناسب به نوع و شدت آکنه، حساسیت پوست و شرایط فرد بستگی دارد. راهنماهای جدید آکادمی آمریکایی پوست (AAD) و NICE نیز استفاده از این ترکیبات را در درمان آکنه تأیید کرده‌اند.

در این مقاله از ماه بانو، با زبان ساده اما بر اساس منابع علمی معتبر بررسی می‌کنیم که آکنه دقیقاً چیست، چگونه ایجاد می‌شود و کدام ترکیبات می‌توانند به بهبود آن کمک کنند.

آکنه دقیقاً چیست؟

نام پزشکی آکنه Acne vulgaris است.

آکنه یک بیماری مزمن و التهابی پوست است که عمدتاً واحدهای پیلوسباسه را درگیر می‌کند. این واحدها در بسیاری از نقاط پوست وجود دارند و شامل یک فولیکول مو و غده سباسه (غده تولیدکننده چربی یا سبوم) هستند.

آکنه معمولاً در مناطقی دیده می‌شود که غدد چربی بیشتری دارند، از جمله:

• صورت

• پیشانی

• چانه

• سینه

• شانه‌ها

• قسمت بالایی پشت

ضایعات آکنه می‌توانند غیرالتهابی یا التهابی باشند.

ضایعات غیرالتهابی

کومدون باز (Open comedone): همان جوش سرسیاه است.

کومدون بسته (Closed comedone): معمولاً به شکل برجستگی کوچک سفید یا همرنگ پوست دیده می‌شود.

ضایعات التهابی

پاپول (Papule): برجستگی کوچک، قرمز و ملتهب.

پوستول (Pustule): برجستگی التهابی که حاوی چرک است.

در آکنه شدیدتر ممکن است ندول (Nodule) و کیست (Cyst) ایجاد شود. این ضایعات در عمق پوست قرار دارند و احتمال ایجاد اسکار (جای زخم دائمی) در آن‌ها بیشتر است.

آکنه چگونه ایجاد می‌شود؟

برای اینکه بفهمیم چرا یک محصول ضدجوش می‌تواند مؤثر باشد، ابتدا باید بدانیم خود آکنه چگونه شکل می‌گیرد.

امروزه چهار عامل اصلی در ایجاد آکنه شناخته شده‌اند:

1. افزایش یا تغییر ترکیب سبوم

2. اختلال در روند کراتینیزاسیون فولیکول

3. تغییرات مربوط به باکتری Cutibacterium acnes

4. التهاب و پاسخ سیستم ایمنی

این عوامل در ارتباط با یکدیگر عمل می‌کنند و در نهایت باعث ایجاد کومدون و ضایعات التهابی می‌شوند.

۱. افزایش تولید سبوم؛ وقتی غدد چربی فعال‌تر می‌شوند

سبوم (Sebum) ماده چربی است که توسط غدد سباسه تولید می‌شود.

سبوم در حالت طبیعی برای حفظ عملکرد سد پوستی و محافظت از پوست اهمیت دارد؛ بنابراین خودِ چربی پوست دشمن ما نیست.

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که تولید یا ترکیب سبوم در کنار سایر عوامل مستعدکننده آکنه تغییر کند.

هورمون‌های آندروژنی (Androgens) از عوامل مهم تنظیم‌کننده فعالیت غدد سباسه هستند. به همین دلیل، افزایش فعالیت هورمونی در دوران بلوغ می‌تواند زمینه ایجاد آکنه را بیشتر کند.

۲. بسته شدن فولیکول؛ شروع تشکیل جوش

یکی از مراحل اولیه آکنه، اختلال در روند طبیعی جدا شدن سلول‌های پوست داخل فولیکول است.

به این فرایند غیرطبیعی فولیکولار هایپرکراتینیزیشن (Follicular hyperkeratinization؛ تجمع بیش از حد سلول‌های شاخی در داخل فولیکول) گفته می‌شود.

وقتی سلول‌های مرده در کنار سبوم تجمع پیدا می‌کنند، دهانه فولیکول مسدود می‌شود و یک میکروکومدون (Microcomedone؛ ضایعه اولیه و کوچک آکنه که معمولاً با چشم دیده نمی‌شود) شکل می‌گیرد.

با بزرگ‌تر شدن این انسداد، کومدون‌های قابل مشاهده ایجاد می‌شوند.

۳. نقش Cutibacterium acnes در ایجاد جوش

روی پوست سالم انسان میکروارگانیسم‌های مختلفی زندگی می‌کنند و وجود باکتری Cutibacterium acnes به‌خودی‌خود به معنای عفونت نیست.

اما وقتی محیط داخل فولیکول به دلیل تجمع سبوم و بسته شدن منافذ تغییر می‌کند، تعامل این باکتری با محیط فولیکول و سیستم ایمنی می‌تواند در ایجاد التهاب نقش داشته باشد.

پژوهش‌های جدید نشان می‌دهند که موضوع فقط «زیاد شدن باکتری» نیست؛ بلکه تغییر تعادل میکروبیوم پوست و نوع پاسخ ایمنی به C. acnes نیز اهمیت دارد.

به همین دلیل، امروزه درمان آکنه صرفاً بر «کشتن باکتری» متمرکز نیست و هدف آن کنترل همزمان انسداد فولیکول، سبوم و التهاب است.

۴. التهاب؛ دلیل قرمز و دردناک شدن جوش

در مراحل اولیه ممکن است یک کومدون بدون قرمزی قابل توجه ایجاد شود، اما با فعال شدن پاسخ ایمنی، التهاب به وجود می‌آید.

در این مرحله، سلول‌های مختلف سیستم ایمنی و پیام‌رسان‌های التهابی در پوست فعال می‌شوند.

نتیجه می‌تواند ایجاد:

• قرمزی

• تورم

• درد

• پاپول

• پوستول

• ندول

• کیست

باشد.

به همین دلیل آکنه امروزه یک بیماری التهابی محسوب می‌شود، نه صرفاً یک مشکل مربوط به چربی پوست.

چه عواملی می‌توانند آکنه را تشدید کنند؟

علت آکنه در هر فرد یکسان نیست و معمولاً ترکیبی از عوامل ژنتیکی، هورمونی و محیطی در آن نقش دارند.

برخی عوامل مهم عبارت‌اند از:

تغییرات هورمونی

تغییرات هورمونی دوران بلوغ، قاعدگی و برخی شرایط هورمونی می‌توانند آکنه را تشدید کنند.

ژنتیک

اگر اعضای نزدیک خانواده سابقه آکنه شدید داشته باشند، احتمال ابتلا یا شدت بیشتر آکنه می‌تواند افزایش پیدا کند.

برخی محصولات پوستی و آرایشی

محصولات بسیار چرب یا نامناسب ممکن است در برخی افراد باعث تشدید انسداد فولیکول شوند.

به همین دلیل استفاده از محصولات Non-comedogenic (غیرکومدون‌زا؛ محصولاتی که احتمال انسداد منافذ را کاهش می‌دهند) می‌تواند انتخاب مناسب‌تری برای پوست مستعد آکنه باشد.

برخی داروها

برخی داروها می‌توانند در ایجاد یا تشدید آکنه نقش داشته باشند؛ بنابراین اگر شروع آکنه با مصرف یک داروی جدید همزمان بوده است، بهتر است موضوع با پزشک بررسی شود.

بهترین ترکیبات برای درمان آکنه چیست؟

نکته مهم این است که یک «بهترین ماده برای همه» وجود ندارد.

برای مثال، ماده‌ای که برای جوش‌های سرسیاه مناسب است ممکن است برای یک آکنه ندولوکیستیک (ندول و کیست‌های عمقی) کافی نباشد.

راهنمای به‌روز AAD ترکیباتی مانند بنزوئیل پراکسید، رتینوئیدهای موضعی، اسید سالیسیلیک و آزلائیک اسید را در میان گزینه‌های مؤثر قرار می‌دهد.

۱. بنزوئیل پراکسید (Benzoyl Peroxide)

یکی از شناخته‌شده‌ترین ترکیبات ضدآکنه، بنزوئیل پراکسید یا BPO است.

این ماده به کاهش باکتری‌های مرتبط با آکنه و کنترل التهاب کمک می‌کند.

برای چه نوع آکنه‌ای مناسب است؟

به‌خصوص برای:

• جوش‌های التهابی

• پوست مستعد جوش

• استفاده همراه با برخی درمان‌های دیگر

مفید است.

یکی از مزایای مهم بنزوئیل پراکسید این است که در درمان ترکیبی می‌تواند به کاهش خطر ایجاد مقاومت آنتی‌بیوتیکی کمک کند. AAD نیز استفاده از بنزوئیل پراکسید همراه با آنتی‌بیوتیک‌های آکنه را توصیه می‌کند.

نکته مهم

BPO ممکن است باعث:

• خشکی

• قرمزی

• سوزش

• تحریک پوست

شود.

همچنین می‌تواند بعضی پارچه‌ها و موها را بی‌رنگ کند.

۲. رتینوئیدها؛ یکی از مهم‌ترین ترکیبات ضدجوش

رتینوئیدها (Retinoids) گروهی از ترکیبات مشتق از ویتامین A هستند که در درمان آکنه نقش مهمی دارند.

نمونه‌های شناخته‌شده:

• آداپالن (Adapalene)

• ترتینوئین (Tretinoin)

• تازاروتن (Tazarotene)

• تری‌فاروتن (Trifarotene)

این ترکیبات به تنظیم روند کراتینیزاسیون و جلوگیری از بسته شدن فولیکول کمک می‌کنند و در کاهش التهاب نیز نقش دارند.

برای چه نوع آکنه‌ای مناسب‌اند؟

رتینوئیدهای موضعی به‌خصوص برای:

• جوش‌های سرسیاه

• جوش‌های سرسفید

• کومدون‌ها

• آکنه التهابی

کاربرد دارند.

آداپالن یکی از شناخته‌شده‌ترین رتینوئیدهای موضعی برای درمان آکنه است.

نکته مهم درباره رتینوئیدها

در شروع درمان ممکن است پوست دچار خشکی، قرمزی یا تحریک شود.

همچنین رتینوئیدهای موضعی در دوران بارداری نباید بدون نظر پزشک استفاده شوند؛ راهنمای NICE نیز برای ترکیب آداپالن و بنزوئیل پراکسید محدودیت مصرف در بارداری را ذکر می‌کند.

۳. اسید سالیسیلیک (Salicylic Acid)

اسید سالیسیلیک یکی از ترکیبات شناخته‌شده در محصولات مراقبت از پوست مستعد آکنه است.

این ماده در گروه بتا هیدروکسی اسیدها (BHA) قرار دارد.

اسید سالیسیلیک به جدا شدن سلول‌های مرده و باز شدن منافذ مسدودشده کمک می‌کند و می‌تواند التهاب را نیز کاهش دهد. AAD این ترکیب را به عنوان یکی از گزینه‌های درمان موضعی آکنه معرفی کرده است.

بیشتر برای چه مشکلی مناسب است؟

به‌خصوص برای:

• جوش‌های سرسیاه

• جوش‌های سرسفید

• منافذ مستعد انسداد

• پوست‌های چرب و مستعد کومدون

مناسب است.

اما مصرف بیش از حد آن می‌تواند باعث خشکی و تحریک پوست شود.

۴. آزلائیک اسید (Azelaic Acid)

آزلائیک اسید ترکیبی است که هم در کنترل آکنه و هم در بهبود برخی لک‌های باقی‌مانده پس از جوش کاربرد دارد.

این ماده می‌تواند به:

• کاهش التهاب

• کنترل میکروارگانیسم‌های مرتبط با آکنه

• کاهش انسداد فولیکول

• بهبود لک‌های تیره باقی‌مانده از آکنه

کمک کند.

AAD نیز آزلائیک اسید را در میان گزینه‌های درمانی آکنه قرار داده است.

این ویژگی باعث می‌شود آزلائیک اسید برای افرادی که علاوه بر جوش، با لک پس از التهاب (Post-inflammatory hyperpigmentation یا PIH) نیز مواجه هستند، گزینه قابل توجهی باشد.

۵. آنتی‌بیوتیک‌های موضعی

برخی آنتی‌بیوتیک‌های موضعی مانند کلیندامایسین (Clindamycin) برای آکنه التهابی استفاده می‌شوند.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:

آنتی‌بیوتیک نباید بی‌دلیل و به‌تنهایی برای مدت طولانی استفاده شود.

استفاده نادرست از آنتی‌بیوتیک‌ها می‌تواند باعث مقاومت آنتی‌میکروبی (Antimicrobial resistance) شود؛ یعنی باکتری‌ها نسبت به دارو مقاوم شوند.

به همین دلیل، راهنمای AAD توصیه می‌کند آنتی‌بیوتیک‌های موضعی یا خوراکی برای آکنه همراه با بنزوئیل پراکسید استفاده شوند و مصرف آنتی‌بیوتیک سیستمیک تا حد امکان محدود شود.

۶. کلَسکوترون (Clascoterone)

Clascoterone یک درمان موضعی جدیدتر است که مسیر اثر هورمون‌های آندروژنی در پوست را هدف قرار می‌دهد.

این ماده به‌ویژه از این جهت جالب است که برخلاف بسیاری از درمان‌های کلاسیک، مستقیماً روی مسیر هورمونی مؤثر بر غدد سباسه تمرکز می‌کند.

AAD آن را در راهنمای درمانی جدید خود به عنوان یک گزینه درمانی مشروط برای آکنه معرفی کرده است.

۷. درمان‌های هورمونی برای برخی افراد

در برخی زنان، آکنه با عوامل هورمونی ارتباط قابل توجهی دارد.

در این شرایط، پزشک ممکن است بسته به وضعیت فرد درمان‌هایی مانند:

• قرص‌های ضدبارداری ترکیبی

• اسپیرونولاکتون (Spironolactone)

را در نظر بگیرد.

این درمان‌ها برای همه افراد مناسب نیستند و باید بر اساس شرایط پزشکی، سابقه بیماری‌ها و داروهای مصرفی تجویز شوند. AAD این گزینه‌ها را در میان درمان‌های سیستمیک آکنه قرار داده است.

۸. ایزوترتینوئین؛ برای آکنه شدید

ایزوترتینوئین (Isotretinoin) یک رتینوئید خوراکی بسیار مؤثر است که در موارد خاص، به‌خصوص آکنه شدید، ندولوکیستیک یا آکنه‌ای که به درمان‌های استاندارد پاسخ نداده، توسط متخصص پوست تجویز می‌شود.

این دارو روی چندین عامل اصلی ایجاد آکنه اثر می‌گذارد و می‌تواند تولید سبوم را به میزان قابل توجهی کاهش دهد.

اما ایزوترتینوئین دارویی نیست که برای مصرف خودسرانه مناسب باشد.

این دارو به دلیل عوارض بالقوه و به‌ویژه خطر بسیار جدی برای جنین در دوران بارداری نیازمند نظارت پزشکی و رعایت الزامات ایمنی است.

راهنمای AAD ایزوترتینوئین را برای آکنه شدید یا موارد مقاوم به درمان‌های استاندارد توصیه می‌کند.

ترکیبات ضدجوش را چگونه کنار هم قرار دهیم؟

یکی از نکات مهم در درمان آکنه این است که معمولاً یک ماده واحد نمی‌تواند تمام مسیرهای ایجاد آکنه را هدف قرار دهد.

برای مثال:

راهنماهای AAD و NICE بر استفاده از درمان‌هایی با مکانیسم‌های متفاوت، به‌خصوص در صورت نیاز به درمان ترکیبی، تأکید دارند.

آیا مرطوب‌کننده برای پوست جوش‌دار لازم است؟

بله.

این تصور که پوست چرب و جوش‌دار نباید مرطوب شود، همیشه درست نیست.

برخی درمان‌های ضدآکنه، به‌خصوص رتینوئیدها و بنزوئیل پراکسید، می‌توانند باعث خشکی و تحریک پوست شوند. حفظ سد پوستی می‌تواند تحمل درمان را بهتر کند.

برای پوست مستعد آکنه بهتر است به دنبال مرطوب‌کننده‌هایی باشید که:

• غیرکومدون‌زا باشند

• بافت سنگین و چرب نداشته باشند

• باعث تحریک پوست نشوند

ضدآفتاب در درمان آکنه چه نقشی دارد؟

ضدآفتاب مستقیماً جوش را درمان نمی‌کند، اما برای پوست مستعد آکنه اهمیت دارد.

التهاب ناشی از آکنه می‌تواند پس از بهبود ضایعه، باعث ایجاد لک تیره شود؛ به‌خصوص در افرادی که پوست تیره‌تر دارند.

محافظت مناسب در برابر اشعه UV (فرابنفش) می‌تواند به کاهش آسیب ناشی از نور خورشید کمک کند.

برای پوست مستعد آکنه معمولاً محصولات سبک و غیرکومدون‌زا انتخاب مناسب‌تری هستند.

چه چیزهایی را نباید برای درمان جوش انجام دهیم؟

درمان آکنه فقط به انتخاب ماده مؤثر مربوط نمی‌شود؛ نحوه استفاده نیز اهمیت زیادی دارد.

جوش‌ها را فشار ندهید

دستکاری جوش می‌تواند التهاب را افزایش دهد و احتمال ایجاد لک و اسکار را بیشتر کند.

چند ماده قوی را همزمان شروع نکنید

استفاده همزمان از چند لایه‌بردار، رتینوئید و مواد تحریک‌کننده ممکن است سد پوستی را مختل کند و باعث قرمزی و التهاب شدید شود.

از آنتی‌بیوتیک خودسرانه استفاده نکنید

مصرف نادرست آنتی‌بیوتیک‌ها خطر مقاومت میکروبی را افزایش می‌دهد.

به تبلیغات «درمان قطعی چندروزه» اعتماد نکنید

آکنه یک بیماری مزمن است و درمان آن معمولاً به زمان نیاز دارد. NICE برای بسیاری از درمان‌های اولیه یک دوره حدود ۱۲ هفته‌ای را در نظر می‌گیرد و ارزیابی پاسخ به درمان باید در طول زمان انجام شود.

چه زمانی برای آکنه باید به متخصص پوست مراجعه کرد؟

اگر آکنه خفیف باشد، گاهی محصولات بدون نسخه حاوی موادی مانند بنزوئیل پراکسید، آداپالن یا آزلائیک اسید می‌توانند مفید باشند.

اما بهتر است در شرایط زیر به متخصص پوست مراجعه شود:

• جوش‌های عمیق و دردناک دارید.

• ندول یا کیست ایجاد شده است.

• جای جوش یا اسکار در حال شکل‌گیری است.

• آکنه گسترده و شدید است.

• آکنه روی قفسه سینه یا پشت نیز شدید است.

• درمان‌های بدون نسخه پس از چند هفته نتیجه قابل توجهی نداشته‌اند.

• آکنه بر اعتمادبه‌نفس یا کیفیت زندگی تأثیر جدی گذاشته است.

• آکنه ناگهانی و شدید در بزرگسالی ایجاد شده است.

• احتمال ارتباط آکنه با یک مشکل هورمونی وجود دارد.

تشخیص شدت آکنه و انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان آکنه شدید با چند جوش سطحی یکسان نیست.

جمع‌بندی؛ برای جوش چه ماده‌ای مناسب‌تر است؟

آکنه نتیجه یک عامل واحد نیست؛ افزایش یا تغییر سبوم، انسداد فولیکول، تغییرات میکروبیوم و التهاب همگی در ایجاد آن نقش دارند.

به همین دلیل، درمان مؤثر نیز باید بر اساس نوع آکنه انتخاب شود.

به طور کلی:

• برای کومدون و منافذ مسدود، رتینوئیدهای موضعی و اسید سالیسیلیک اهمیت دارند.

• برای جوش‌های التهابی، بنزوئیل پراکسید و درمان‌های ترکیبی کاربرد زیادی دارند.

• برای آکنه همراه با لک پس از التهاب، آزلائیک اسید می‌تواند گزینه مفیدی باشد.

• برای آکنه هورمونی در برخی زنان، درمان‌های هورمونی ممکن است توسط پزشک تجویز شوند.

• برای آکنه شدید، ندولوکیستیک یا مقاوم به درمان، ممکن است درمان‌های سیستمیک مانند ایزوترتینوئین مورد نیاز باشد.

مهم‌تر از همه اینکه هر جوشی نیاز به درمان یکسان ندارد و استفاده همزمان و خودسرانه از چند ماده قوی می‌تواند به جای بهبود، پوست را تحریک کند.

درمان موفق آکنه معمولاً یک فرایند تدریجی است و انتخاب ترکیب مناسب باید بر اساس نوع ضایعات، شدت بیماری، نوع پوست، سن، داروهای مصرفی و شرایط خاص فرد انجام شود.

منابع علمی و معتبر

1. American Academy of Dermatology (AAD). Acne Clinical Guideline؛ راهنمای بالینی به‌روز درمان آکنه که بنزوئیل پراکسید، رتینوئیدهای موضعی، اسید سالیسیلیک، آزلائیک اسید و درمان‌های سیستمیک را بررسی می‌کند.

2. American Academy of Dermatology. Updated Guidelines for the Management of Acne, 2024؛ راهنمای به‌روز مبتنی بر شواهد برای درمان آکنه در کودکان بالای ۹ سال، نوجوانان و بزرگسالان.

3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Acne vulgaris: management (NG198). راهنمای بالینی مدیریت آکنه و انتخاب درمان بر اساس شدت بیماری.

4. Cong TX, et al. From pathogenesis of acne vulgaris to anti-acne agents. Archives of Dermatological Research. 2019. DOI: 10.1007/s00403-019-01908-x.

5. Mias C, et al. Recent advances in understanding inflammatory acne: Deciphering the relationship between Cutibacterium acnes and Th17 inflammatory pathway. Journal of the European Academy of Dermatology and Venereology. 2023. DOI: 10.1111/jdv.18794.

6. The primary role of sebum in the pathophysiology of acne vulgaris and its therapeutic relevance in acne management. PubMed, 2024.

7. Del Rosso J, et al. New Insights Into Systemic Drivers of Inflammation and Their Contributions to the Pathophysiology of Acne. Journal of Drugs in Dermatology. 2024;23(2):90–96. DOI: 10.36849/JDD.8137.

توجه: این مقاله برای افزایش آگاهی عمومی تهیه شده است و جایگزین تشخیص و تجویز پزشک نیست. به‌خصوص در مورد آنتی‌بیوتیک‌ها، رتینوئیدها، درمان‌های هورمونی و ایزوترتینوئین، مصرف باید متناسب با شرایط فرد و در صورت نیاز تحت نظر پزشک انجام شود.